سخن ناشر
پیشگفتار
فصل اول: چیستی و معنای حق
1-1. حق و تکلیف
الف) همبستگی هوفلدی و دگرگونی طرف تکلیف
ب) سلبی و ایجابی، مستقیم و غیرمستقیم
ج) بازخوانی کانتی از نسبت حق و تکلیف
1-2. حق و آزادی
الف) آزادیهای مثبت و منفی و نسبت آنها با حق
ب) تمایز حق و آزادی در پرتو نمونههای حقوق اساسی و بینالمللی
1-3. حق و امتیاز
الف) مبانی تحلیلی تمایز حق و امتیاز
ب) ملاک تمایز میان حق و امتیاز
ج) پیامدهای نهادی تمایز حق و امتیاز
1-4. نقد تعریفهای کلاسیک حق
الف) نقد نظریه اراده
ب) نقد نظریه منفعت
ج) تلاشهای فراتر از دوگانه کلاسیک
1-5. طرح مقدماتی ایده «حق بهمثابه رابطه»
الف) حق بهمثابه جایگاه رابطهای
ب) پیامدهای مقدماتی برای بازاندیشی حقوق
فصل دوم: انواع حق و قلمروهای نوین
2-1. طبقهبندی سنتی حقوق
الف) حقوق مدنی
ب) حقوق سیاسی
ج) حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی
د) تثبیت نهادی طبقهبندی سهگانه
هـ) دستاوردها و محدودیتها
2-2. نقد کفایت طبقهبندی سهگانه در جهان معاصر
الف) فناوریهای دیجیتال و حقوق نوپدید
ب) بحران زیستمحیطی و حقوق همگانی
ج) حقوق بیننسلی و عدالت زمانی
د) جمعبندی انتقادی
2-3. قلمروهای نوین حقوق: طرح اولیه
الف) حق بر دادهها
ب) حق آیندگان
فصل سوم: تاریخچه و زمینهها
3-1. یونان و روم باستان
الف) یونان باستان
ب) روم باستان
3-2. ایران باستان
الف) هخامنشیان
ب) ساسانیان
3-3. حق در ادیان
الف) حق در سنت یهودی و مسیحی
ب) نسبت حق و تکلیف در فقه اسلامی: چهارچوب مفهومی
ج) مصادیق تحلیلی در فقه اسلامی
3-4. فلسفه حقوق طبیعی و مدرنیته
الف) آغاز فلسفه حقوق طبیعی در یونان و روم باستان
- یونان باستان: عدالت و فضیلت بهجای حق فردی
- روم باستان: حقوق بهعنوان وضعیتها
ب) تحول فلسفه حقوق طبیعی در دوران مدرن
- گروسیوس و تأسیس فلسفه حقوق طبیعی مدرن
- هابز و تحول مفهوم دولت و حقوق طبیعی
- جان لاک و حقوق طبیعی بهعنوان استحقاق فردی قابل مطالبه
- پوفندرف و تبیین نظریه حقوق طبیعی در جهان مدرن
3-5. نقد: چرا این ریشهها برای عصر ما ناکافیاند؟
الف) محدودیتهای نظریههای حقوق طبیعی در دنیای مدرن
- حقوق فردی و چالشهای جهانی
بند اول: تغییرات اقلیمی و بحرانهای زیستمحیطی
بند دوم: بحرانهای پناهندگی و مهاجرتهای اجباری
بند سوم: حقوق اقلیتها و مبارزه با تبعیض
بند چهارم: نیاز به رویکرد جهانی و همبستگی جمعی
ب) نیاز به تحول در مفاهیم حقوقی برای پاسخ به بحرانهای جهانی
1) توسعه حقوق جمعی و مسئولیتهای جهانی
2) حقوق نسلهای آینده و رویکرد بیننسلی
3) بازنگری در عدالت اجتماعی و حقوق اقلیتها
4) حقوق محیطزیست و توسعه پایدار
فصل چهارم: نظریه اراده و نقد آن
4-1. مبانی فلسفی و هنجاری نظریه اراده
الف) کانت: حق بهمثابه مرزبندی آزادیها
1) حق بهمثابه صورتبندی بیرونی آزادی
2) حق بر پایه اصل عمومیت و قانون عام
3) حق بهمثابه تجلی خودآیینی عقل عملی
ب) هگل: حق بهمثابه عینیت آزادی
ج) صورتبندی تحلیلی در حقوق مدرن
د) دستاوردهای نظریه اراده
1) منزلتبخشی به فرد
2) ایجاد پیوند منطقی میان حق و تکلیف
3) تثبیت آزادی فردی در کانون حقوق مدرن
4-2. محدودیتها و نقدهای نظریه اراده
الف) معضل گروههای فاقد توان ارادهورزی
ب) فروکاستن حق به سطح فردی و فقدان بُعد نهادی
ج) ناتوانی در پوشش حقوق جمعی و نسلی
د) ابهام در نسبت حق و کرامت انسانی
فصل پنجم: نظریه منفعت و نقد آن
5-1. بنتام: حق بهمثابه ابزار مصلحت عمومی
5-2. رَز: حق بهمثابه حمایت از منافع اساسی
5-3. دستاوردهای نظریه منفعت
الف) گسترش دامنه شمول حق به بیقدرتان
ب) پیوند حقوق با سیاستگذاری عمومی
ج) تقویت بُعد نهادی حقوق
د) پیوند تازه با کرامت انسانی
هـ) انعطافپذیری در مواجهه با تحولات نوین
5-4. نقدها و محدودیتهای نظریه منفعت
الف) ابزاریشدن حق و تهدید کرامت فردی
ب) ابهام مرز میان «حق» و «سیاست عمومی»
ج) مسئله سنجشپذیری و قیاسپذیری منافع
د) نسبیگرایی و فرّار بودن معیار «منافع اساسی»
فصل ششم: هوفلد و تحلیل منطقی حقوق
6-1. معرفی چهارگانه هوفلد
الف) حق ادعا
ب) آزادی
ج) قدرت
د) مصونیت
6-2. اهمیت تحلیلی دستگاه فکری هوفلد
الف) سطح زبانشناختی و رفع ابهام مفهومی
ب) سطح روششناختی و تحلیلی
ج) سطح کارکردی و عملی
د) سطح نظری و تعامل میان رویکردها
6-3. نقد دستگاه فکری هوفلد
الف) شفافیت صوری حقها
ب) تقلیلگراییِ دو قطبیها در جهان چندکنشگری
ج) غفلت از فرایند برخورداری از حقها
د) نابسندگی در برابر برخی حقهای عمومی
هـ) وزن، اولویت و اطلاق
و) شکاف زیرساختی: نابسندگی در برابر حکمرانی دیجیتال
ز) درهمتنیدگیِ محتوا و صورت: نیاز به افقی تلفیقی
فصل هفتم: نظریههای تلفیقی و معاصر
7-1. مککورمیک و ترکیب اراده و منفعت
الف) جایگاه مککورمیک در افقِ پساهارت و مسئله تلفیق
ب) حق بهمثابه «موقعیت نهادی»
ج) پویایی حق و نقد همبستگیِ صُوریِ حق/ تکلیف
د) معیارهای توجیه حقوق: از «دلیلِ خوب» تا «صیانت از منزلت»
ه) نسبت اراده و منفعت در قرائت نهایی
و) سه نقد اساسی به طرح مککورمیک
۱) ابهام در معیار «اهمیت منفعت»
۲) اتکای شدید به مبنای نهادی
۳) چالش حقوق گروهی و بیننسلی
7-2. نظریههای انتقادی: فمینیسم و پسااستعماری
الف) نقد فمینیستی از حقوق بهمثابه گفتمان مردسالار
۱) بیطرفی صوری و سلطه جنسیتی
۲) آسیبپذیری، وابستگی و مراقبت
۳) برابری صوری در برابر برابری ضد سلطه
۵) دستاوردهای هنجاری و نهادی
ب) نقد پسااستعماری از حقوق بهمثابه ابزار سلطه غربی
۱) حقوق و تداوم استعمار: اوپندرا باکسی
۲) حقوق بینالملل و امپریالیسم نوین
۳) حقوق بهمثابه گفتمان قدرت: از استعمار تا نئولیبرالیسم
۴) دستاوردها و محدودیتها
ج) دستاوردها و محدودیتهای مشترک نظریههای انتقادی
7-3. پستمدرن: فوکو و دریدا
الف) فوکو: حق در شبکه قدرت/ دانش
ب) دریدا: شالودهشکنی حق و عدالت بهمثابه امر ناممکن
۱) تمایز حق و عدالت
۲) عدالت بهمثابه امر ناممکن
۳) مسئولیت و دیگری
۴) پیام برای نظریه حق
7-4. نقد و ارزیابی کلی نظریههای تلفیقی، انتقادی و پستمدرن
الف) دستاوردها: افقهای تازه در فهم حق
1) تجاوز از دوگانه کلاسیک اراده/ منفعت
2) افشای سلطههای پنهان در زبان حقوق
3) بازاندیشی در جهانشمولگرایی حقوق (پسااستعماریها)
4) رادیکالسازی نقد حق در افق پستمدرن (فوکو و دریدا)
ب) محدودیتها: چرا این نظریهها کفایت نمیکنند؟
1) ابهام در معیارهای ایجابیِ تلفیق نهادی
2) فقدان طراحی نهادیِ بسطیافته در رویکردهای انتقادی
3) خطر تقلیلگراییِ تبیینی
4) ناتوانی در گذار از نقد به دستور کار عملی
فصل هشتم: حق در نظامهای حقوقی و اجتماعی
8-1. جایگاه «حق» در قانون اساسی
الف) هندسه هنجاری: «قاعده/ اصل» و پیامدهای آن
ب) آزمون تناسب بهمثابه زبان حقوق اساسی
ج) الگوهای قضایی
د) مناقشه مشروعیت
8-2. حق در حقوق بینالملل (اسناد و رویهها)
الف) اسناد هنجاری
۱) لایه جهانشمول
۲) لایه منطقهای
۳) اسناد تفسیری
ب) رویهها و نهادهای نظارتی
۱) دیوان اروپایی حقوق بشر
۲) دیوان بینآمریکایی حقوق بشر
3) نهادهای معاهدهای سازمان ملل
بند اول) کمیته حقوق بشر
بند دوم) کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی
8-3. نقد فاصله متن و عمل
الف) ابهام هنجاری
ب) ناکارآمدی نهادی
ج) اقتصاد سیاسیِ اجرا
فصل نهم: حق و عدالت اجتماعی
9-1. نسبت حق با عدالت و برابری
الف) سنت کلاسیک: عدالت بهمثابه نظم حقوقی
ب) سنت مدرن: حق بهمثابه بنیاد عدالت
۱) کانت: حق بهمثابه صورتبندی آزادی
۲) رالز: تقدم حق بر خیر
۳) تحول در لیبرالیسم متأخر
۴) نقد جامعهگرایان و پاسخ رالز
۵) دلالت تحلیلی
9-2. تعارض حقوق
الف) نمونههای کلاسیک تعارض حقوق
ب) رویکردهای نظری به حل تعارض حقوق
ج) نقد و تحلیل
د) دلالت برای عدالت اجتماعی
9-3. نقد: چرا عدالتِ بیاعتنا به «روابط شبکهای» ناقص است؟
الف) تقلیلگرایی عدالت به توزیع منابع
ب) زیرساختِ نامرئیِ عدالت
ج) قدرت زیرساختی و دادهای
د) مقیاسها و درهمتنیدگیها
ه) جمعبندی هنجاری
فصل دهم: چالشهای معاصر
10-1. جهانی شدن و نسبیت فرهنگی
الف) مسئلهگذاری: تکثر هنجاری
ب) عبور از دوگانه جهانشمولی/ نسبیت: «جهانشمولیِ نسبی»
ج) ترجمه دموکراتیک هنجارها
د) پلورالیسم حقوقی
ه) معیارهای قضاوت در بستر تکثر فرهنگی
و) بازخوانی ادعاهای «نسبیت فرهنگی»
ز) چرا دوگانه «اراده/ منفعت» در این میدان فرو میریزد؟
ح) حق بهمثابه قابلیتِ ارتباطی در جهانِ چندفرهنگی
10-2. فناوری و حقوق دیجیتال
الف) تغییر منابع هنجارسازی: از متن به کُد
ب) بحران حقوق کلاسیک: ناکافی بودن «رضایت» و «منفعت»
1) بحران نظریه اراده
2) بحران نظریه منفعت
3) پیامد: فروپاشی دوگانه و ضرورت افق جدید
ج) ظهور حقوق جدید: از حریم خصوصی تا حق بر توضیحپذیری
1) حق بر حریم خصوصی دادهها
2) حق بر دسترسی و کنترل دادههای شخصی
3) حق بر توضیحپذیری تصمیمات الگوریتمی
4) حق بر فراموش شدن
5) مقررات عمومی حفاظت از دادهها، بهعنوان طراحی حقوقی نوین
د) حق بهمثابه «قابلیتِ ارتباطی» در فضای دیجیتال
1) ترجمه هنجار به نهاد: طراحیهای اعتراضپذیر
2) از «رضایت» تا «اعتمادِ سازمانیافته»
10-3. تغییرات اقلیمی و حقوق آیندگان
الف) بحران اقلیمی بهمثابهِ چالشِ حق
ب) نقد الگوهای کلاسیک
ج) افقهای نوین
10-4. نقد نهایی
الف) جهانی شدن: شکست اراده و منفعت در ترجمههای میانفرهنگی
ب) فناوری دیجیتال: تهی شدن رضایت و مبهم شدن منفعت
ج) اقلیم: غیبت فاعل و بازی قدرت در منفعتگرایی
د) نقد نهایی: فروپاشی دوگانه «اراده/ منفعت» و صورتبندی بدیلِ «قابلیتِ ارتباطی» در سه میدان معاصر
ملاحظات پایانی
منابع